อัตราหลักประกัน เงินล่วงหน้า และค่าปรับ — ร้อยละที่ห้ามหยิบผิดตัว
หมวดนี้เต็มไปด้วย 'ร้อยละ' ที่คนละฐานกันหมด และเป็นจุดที่เจ้าหน้าที่ทำผิดระเบียบบ่อยที่สุด: (ก) หลักประกันการเสนอราคาและหลักประกันสัญญา = ร้อยละห้า ของวงเงินงบประมาณหรือราคาพัสดุ สูงกว่าได้ไม่เกินร้อยละสิบ เฉพาะกรณีสำคัญเป็นพิเศษ (ข้อ 168 ว.1) และหลักประกันการเสนอราคาต้องกำหนดเมื่อวงเงินเกิน 5,000,000 บาท เท่านั้น (ข้อ 166 ว.1) (ข) หลักประกันผลงาน มี 2 ฐานคนละอัตรา — งานก่อสร้างทั่วไปใช้ 'อัตราที่หน่วยงานของรัฐกำหนด' (ข้อ 173) ส่วนการจ้างที่ปรึกษาจากหน่วยงานของรัฐใช้ 'ไม่ต่ำกว่าร้อยละห้าแต่ไม่เกินร้อยละสิบ' (ข้อ 174) (ค) เงินล่วงหน้า ร้อยละสิบห้า เป็นอัตราของ ข้อ 89 (4) ซึ่งยกเว้นกรณีตาม มาตรา 56 วรรคหนึ่ง (2)(ข) ส่วนซื้อ/จ้างจากหน่วยงานของรัฐได้ถึงร้อยละห้าสิบ ตาม ข้อ 89 (1) (ง) ⭐ 'ร้อยละสิบ' ของค่าปรับ ปรากฏ 3 ที่ที่คนละฐานและคนละผลกันสิ้นเชิง คือ ข้อ 183 (ค่าปรับสะสมเกินร้อยละสิบของวงเงินค่าพัสดุหรือค่าจ้าง → พิจารณาบอกเลิกสัญญา) · ข้อ 190/3 (1) (ค่าปรับเกินร้อยละ 10 ของวงเงินค่าจ้าง → เข้าเงื่อนไขประเมินคะแนนความเสียหายตามหมวด 7 ใหม่ พ.ศ. 2569) · มาตรา 95 (ค่าปรับกรณีฝ่าฝืนข้อห้ามจ้างช่วง ไม่น้อยกว่าร้อยละสิบของวงเงินของงานที่จ้างช่วง)
ขั้นตอนปฏิบัติ
- 1. ก่อนออกประกาศ: ถ้าวงเงินเกิน 5,000,000 บาท และเป็น e-bidding หรืองานจ้างออกแบบ/ควบคุมงานด้วยวิธีประกาศเชิญชวนทั่วไป ต้องกำหนดหลักประกันการเสนอราคาตาม ข้อ 166 ในอัตราร้อยละห้าตาม ข้อ 168 (ต่ำกว่า 5,000,000 บาท ไม่ต้องมี)
- 2. ถ้าจะให้จ่ายเงินล่วงหน้า ต้องกำหนดอัตราไว้ในประกาศและเอกสารเชิญชวนตั้งแต่ต้น ตาม ข้อ 89 (4) — กำหนดภายหลังไม่ได้ และต้องเรียกหลักประกันตาม ข้อ 91 วรรคสอง
- 3. เมื่อหัวหน้าหน่วยงานของรัฐเห็นชอบรายงานผลคัดเลือกผู้ชนะ → เริ่มนับ 15 วัน คืนหลักประกันการเสนอราคาตาม ข้อ 170 (1) เว้นรายที่เสนอราคาต่ำสุดไม่เกิน 3 ราย
- 4. ตอนทำสัญญา: วางหลักประกันสัญญาร้อยละห้า (ข้อ 168) · เขียนอัตราค่าปรับตาม ข้อ 162 ให้ตรงประเภทงาน · เขียนค่าปรับจ้างช่วงไม่น้อยกว่าร้อยละสิบตาม มาตรา 95 · เขียนเงื่อนไขหักเงินประกันผลงานตาม ข้อ 173 ถ้าประสงค์จะหัก · เขียนเงื่อนไขแจ้งเหตุ 15 วันตาม ข้อ 182
- 5. ครบกำหนดส่งมอบแล้วยังไม่ส่ง → นับ 7 วันทำการ แจ้งเรียกค่าปรับตาม ข้อ 181 (ไม่ต้องรอให้ส่งมอบจริงก่อน) และเมื่อรับมอบต้องบอกสงวนสิทธิ์การเรียกค่าปรับด้วย
- 6. เฝ้าดูค่าปรับสะสม 2 เส้นพร้อมกัน — เส้นที่ 1 ร้อยละสิบของวงเงินค่าพัสดุหรือค่าจ้าง (ข้อ 183 → พิจารณาบอกเลิกสัญญา) · เส้นที่ 2 ร้อยละ 10 ของวงเงินค่าจ้าง (ข้อ 190/3 (1) → ประเมินคะแนนความเสียหาย ถ้างานอยู่ในขอบเขต ข้อ 190/2)
- 7. คู่สัญญาพ้นข้อผูกพันตามสัญญา → คืนหลักประกันสัญญาโดยเร็ว อย่างช้าไม่เกิน 15 วัน ตาม ข้อ 170 (2)
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- ⚠️ ใช้ร้อยละสิบเป็นอัตราหลักประกันสัญญาโดยไม่มีเหตุ — ข้อ 168 วรรคหนึ่ง ให้ร้อยละห้าเป็นหลัก จะเกินร้อยละห้าได้เฉพาะกรณีที่หัวหน้าหน่วยงานของรัฐเห็นว่า 'มีความสำคัญเป็นพิเศษ' และเพดานคือร้อยละสิบ
- ⚠️ เรียกหลักประกันการเสนอราคาทุกโครงการ — ข้อ 166 บังคับเฉพาะวงเงินเกิน 5,000,000 บาท และเฉพาะ e-bidding กับงานจ้างออกแบบ/ควบคุมงานวิธีประกาศเชิญชวนทั่วไปเท่านั้น
- ⚠️ นับ 15 วันคืนหลักประกันการเสนอราคาจาก 'วันประกาศผลผู้ชนะ' — ตัวบทให้นับถัดจากวันที่หัวหน้าหน่วยงานของรัฐ 'เห็นชอบรายงานผลคัดเลือกผู้ชนะ' ซึ่งเป็นวันก่อนหน้าการประกาศ
- ⚠️ นับ 15 วันคืนหลักประกันสัญญาจาก 'วันตรวจรับงานงวดสุดท้าย' — ตัวบทให้นับถัดจากวันที่คู่สัญญา 'พ้นจากข้อผูกพันตามสัญญา' ซึ่งรวมระยะเวลารับประกันความชำรุดบกพร่องด้วย จึงมักช้ากว่ามาก
- ⚠️ เข้าใจว่า ข้อ 170 (2) กำหนดให้คืนภายใน 15 วัน — ตัวบทสั่งให้คืน 'โดยเร็ว' ก่อน แล้วจึงกำกับว่า 'อย่างช้าต้องไม่เกิน 15 วัน' 15 วันจึงเป็นเพดาน ไม่ใช่เวลาปกติ
- ⚠️ นำอัตราค่าปรับร้อยละ 0.01-0.20 ไปใช้กับงานก่อสร้าง — งานก่อสร้างส่วนใหญ่เป็นงาน 'ที่ต้องการผลสำเร็จของงานทั้งหมดพร้อมกัน' จึงใช้ร้อยละ 0.01-0.10 และมีพื้นขั้นต่ำวันละ 100 บาท ส่วนงานก่อสร้างสาธารณูปโภคที่กระทบการจราจร ใช้ร้อยละ 0.25
- ⚠️ ลืมว่า ข้อ 162 กำหนดพื้นขั้นต่ำไว้ 'ไม่ต่ำกว่าวันละ ๑๐๐ บาท' — สัญญาวงเงินเล็ก ๆ ที่คำนวณร้อยละ 0.01 แล้วได้ต่ำกว่า 100 บาทต่อวัน ต้องยกขึ้นเป็น 100 บาท
- ⚠️ นำ 'ร้อยละสิบ' ของ ข้อ 183 กับของ ข้อ 190/3 (1) มารวมเป็นเส้นเดียว — ฐานคำนวณต่างกัน (วงเงินค่าพัสดุหรือค่าจ้าง vs วงเงินค่าจ้าง) และผลต่างกันสิ้นเชิง (บอกเลิกสัญญา vs คะแนนความเสียหายและอาจถูกระงับการยื่นข้อเสนอ)
- ⚠️ หักเงินประกันผลงานงานก่อสร้างร้อยละห้าโดยอ้าง ข้อ 174 — ข้อ 174 ใช้กับ 'การจ้างที่ปรึกษาจากหน่วยงานของรัฐ' เท่านั้น งานก่อสร้างใช้ ข้อ 173 ซึ่งให้หน่วยงานของรัฐกำหนดอัตราเอง
- ⚠️ จ่ายเงินล่วงหน้าร้อยละสิบห้าโดยไม่ได้กำหนดอัตราไว้ในประกาศ/เอกสารเชิญชวน — ข้อ 89 (4) บังคับให้กำหนดเป็นเงื่อนไขไว้ล่วงหน้า และ ข้อ 89 วรรคหนึ่ง ยังบังคับว่าต้องกำหนดเงื่อนไข 'ก่อนการทำสัญญาหรือข้อตกลง'
- ⚠️ คู่สัญญาแจ้งเหตุขอขยายเวลาตอนเหตุยังไม่จบ แล้วเข้าใจว่าครบเงื่อนไข — ข้อ 182 นับ 15 วัน 'ถัดจากวันที่เหตุนั้นได้สิ้นสุดลง' และถ้าไม่แจ้งในกำหนดจะยกขึ้นอ้างภายหลังไม่ได้